Kapłonek (wodzianka) z Gałkowa

Kapłonek z Gałkowa to gęsta, zawiesista zupa ze skwarkami. Ma mleczno-białą barwę z widocznymi brązowymi kawałkami skwarek i niejednorodną strukturę, bo pływają w niej namoczone kawałki chleba. Smak jest słodko-kwaśny, a zapach przypomina świeży chleb. 26 stycznia 2009 roku kapłonek (wodzianka) z Gałkowa został wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych (LPT) w kategorii gotowych dań i potraw z województwa łódzkiego. Potrawę przygotowuje się w Gałkowie Dużym w gminie Koluszki.

Zupa z czerstwego chleba

Zupy były jedną z podstawowych gotowanych potraw na wsi. Ze względu na powszechną biedę gotowano je z najtańszych i najłatwiej dostępnych składników. W Polsce środkowej tradycyjnym codziennym daniem, często jedzonym na śniadanie, był właśnie kapłonek, gwarowo nazywany „wodzianką”. Maciej E. Halbański w „Leksykonie sztuki kulinarnej” z 1987 roku opisał wodziankę jako zupę z czerstwego chleba pokrojonego w kostkę i zalanego wrzątkiem, z dodatkiem roztartego z solą czosnku i tłuszczu – najlepiej smalcu ze skwarkami.

Choć skromna, zupa była pożywna, lekkostrawna i sycąca. Chleb dawał błonnik, witaminy i sole mineralne, a ciepła zupa rano dodawała sił przed ciężką pracą w polu. Była typową potrawą ubogich na przednówku, kiedy zapasy z poprzedniego roku już się kończyły, a nowe plony były jeszcze daleko.

Rosół na siekierze i gapi rosół

Wodzianka miała wiele nazw. W niektórych częściach Polski mówiono na nią „rosół na siekierze”. W Brzezińskiem nazywano ją „ślepym rosołem” albo „rosopitkiem”, a w Łowickiem i na innych terenach Polski środkowej „rosołkiem” lub „gapim rosołem”. Gotowano ją na skórce słoniny, z listkiem laurowym, włoszczyzną albo kminkiem. Wszystkie te nazwy z przymrużeniem oka mówią to samo: to „rosół” bez mięsa, w którym jedynym bogactwem jest chleb.

Wodziankę znają też inne regiony – na Śląsku jako wodzionkę – ale łódzki kapłonek ma swój charakter. Chleb musi być czerstwy, żytni, z dobrze wypieczoną skórką. Dopiero wtedy zupa ma swój aromat i lekko kwaskowy smak. Żeby była smaczniejsza i miała właściwy kolor, dodaje się śmietanę. Z przypraw używa się tylko soli i pieprzu, zgodnie z tradycją skromnej, przednówkowej kuchni.

Danie postne

W dawnym pożywieniu wiejskim ważne miejsce zajmowały posiłki postne, jedzone w piątki, a często także w środy i soboty oraz przez czterdzieści dni Wielkiego Postu. Głównymi potrawami postnymi były kwaśne polewki gotowane na wodzie i okraszone olejem. Należała do nich również wodzianka, której w tym czasie nie kraszono słoniną ze skwarkami. Etnograf Jan Piotr Dekowski pisał, że w ostatnie trzy dni Wielkiego Tygodnia jadano w Polsce środkowej m.in. zupę chrzanową i kapłon z suszonego chleba.

Kapłonek dobrze pokazuje, jak wyglądał rytm dawnego roku na wsi łódzkiej. Ta sama zupa w zwykłe dni była okraszona tłuszczem i skwarkami, a w dni postne gotowano ją na samej wodzie z olejem. Zmieniała się tylko okrasa, a podstawa – czerstwy chleb żytni – pozostawała ta sama. Dzięki temu w domu nie marnował się żaden kawałek bochenka, a gospodyni zawsze miała z czego przygotować ciepły posiłek dla całej rodziny, nawet gdy w spiżarni brakowało mąki, mięsa i mleka.

Smak i podanie

• Na śniadanie – gorąca, w głębokim talerzu, tak jak jadano ją przed pracą w polu.
• Ze skwarkami – ze smalcem i chrupiącą słoniną na wierzchu.
• Postna – bez skwarek, okraszona olejem, na piątek lub Wielki Post.
• Ze śmietaną – zabielona, o łagodniejszym smaku.

Przepis: kapłonek z Gałkowa

Porcje: 4 osoby. Czas: około 30 minut.

Składniki

Baza:

• 400 g czerstwego chleba żytniego z dobrze wypieczoną skórką
• 1,5 l wody
• kawałek skórki ze słoniny
• 1 liść laurowy, szczypta kminku

Okrasa i dodatki:

• 100 g słoniny lub boczku
• 3–4 ząbki czosnku
• 150 ml kwaśnej śmietany
• sól, pieprz

Przygotowanie

1. Chleb pokrój w kostkę i rozłóż w miskach lub w garnku.
2. Wodę zagotuj ze skórką słoniny, liściem laurowym i kminkiem. Gotuj 10 minut, potem wyjmij skórkę i liść.
3. Słoninę pokrój w drobną kostkę i wytop na patelni na skwarki.
4. Czosnek rozetrzyj z solą i dodaj do gorącego wywaru.
5. Zalej chleb wrzącym wywarem i odstaw na kilka minut, aż kawałki napęcznieją.
6. Zabiel zupę śmietaną, dopraw solą i pieprzem i polej skwarkami ze smalcem.

Wskazówka: im starszy i bardziej wypieczony chleb, tym lepiej – świeży rozpadnie się w papkę i straci kwaskowy aromat.

Gdzie spróbować

Kapłonka z Gałkowa najłatwiej spróbować podczas lokalnych festynów w gminie Koluszki i jarmarków z produktami tradycyjnymi z województwa łódzkiego. Na nocleg najlepiej wybrać Łódź, skąd do Gałkowa Dużego jest niedaleko.

Kapłonek z Gałkowa to dowód, że kuchnia dawnej wsi niczego nie marnowała. Czerstwy chleb, woda, czosnek i garść skwarek – z tego powstawała zupa, która przez pokolenia dawała siłę na cały dzień.

Jeśli widzisz błąd we wpisie — napisz proszę do redakcji pod adres info@nietylkopierogi.pl: