Fefernuchy

Fefernuchy, zapisywane też jako fafernuchy, to małe, twarde ciasteczka z mąki pszennej, miodu i pieprzu, pieczone w Puszczy Białej na Mazowszu. Kształtem przypominają orzechy, a smakiem dalekiego krewnego piernika. Zapach miodu łączy się w nich z wyraźną, pieprzną ostrością. Wypiek trafił na Listę Produktów Tradycyjnych (LPT) jako jeden z najciekawszych noworocznych zwyczajów północnego Mazowsza.

Puszcza Biała, czyli kraina wełnianki

Puszcza Biała to południowa część Kurpiowszczyzny, położona między Bugiem i Narwią, w okolicach Pułtuska i Wyszkowa. Jej nazwa wzięła się od białych, puszystych kulek wełnianki, które latem pokrywały tutejsze bagna i podmokłe łąki. Mieszkańcy dawnych wsi puszczańskich prowadzili gospodarstwa niemal samowystarczalne. Mąkę mielono z własnego zboża, miód pochodził z pasiek, a jaja od kur biegających po podwórku. Kupowano niewiele, głównie sól i przyprawy. Właśnie dlatego tak cenny był pieprz, który w fefernuchach odgrywa główną rolę.

Skąd ta nazwa

Nazwa przyszła z zachodu. Pochodzi od niemieckiego słowa Pfefferkuchen, czyli pieprzny placek albo piernik. Etnografka Maria Żywirska w książce „Puszcza Biała, jej dzieje i kultura”, wydanej w Warszawie w 1973 roku, zwraca uwagę na pokrewieństwo fefernuchów z piernikiem. Łączy je miód i korzenny charakter, a różni sposób formowania. Piernik pieczono w dużych płatach, a fefernuchy kroi się na drobne kawałki. Żywirska zanotowała też, że ciasteczka „musiały być pierne”, czyli wyraźnie pieprzne. Bez tej ostrości nie było prawdziwych fefernuchów.

Jak powstają

Skład jest prosty: mąka pszenna, woda, miód, kilka jaj i sporo pieprzu. Twarde ciasto wyrabia się długo, aż stanie się gładkie i zwarte. Potem gospodyni toczy z niego wałki grubości kiełbasy i kroi je na ukos w niewielkie kawałki. Po upieczeniu ciasteczka są twarde, ale nie łamią zębów, jeśli się je spokojnie ssie i gryzie. Miód karmelizuje się w piecu i nadaje im ciemniejszy kolor. Pieprz czuć dopiero po chwili, gdy słodycz ustępuje miejsca przyjemnemu pieczeniu w gardle.

Przepis przekazywano z matki na córkę. Każda rodzina miała własne proporcje: w jednym domu dodawano więcej miodu, w innym więcej pieprzu. Dziś fefernuchy pieką gospodynie z okolic Pułtuska i Wyszkowa, a w 2026 roku zdjęcie tego wypieku zdobyło II miejsce w mazowieckim konkursie fotograficznym poświęconym produktom tradycyjnym.

Noworoczna gra w „cet” i „lich”

Fefernuchy pieczono w każdym domu na Nowy Rok. Nauczyciel Marian Kalinowski we wspomnieniach opisał, jak dziewczęta przygotowywały małe ciasteczka „jak orzechy” ze słodkiego ciasta, a potem cała wieś bawiła się nimi w grę w „cet” i „lich”. Jeden gracz chował w dłoni kilka fefernuchów, a drugi zgadywał, czy jest ich parzysta liczba, czyli „cet”, czy nieparzysta, czyli „lich”. Kto zgadł, zabierał ciasteczka. Starsi nie grali, bo twarde fefernuchy nie służyły ich zębom.

Ta zabawa łączyła pokolenia i była okazją do spotkań w pierwszych dniach roku. Młodzież chodziła od domu do domu, a fefernuchy krążyły z rąk do rąk jak drobne monety. Gra zachęcała też do pieczenia jak największej liczby ciasteczek, bo puste ręce oznaczały koniec zabawy.

Jak jeść fefernuchy

• Do herbaty z sokiem malinowym lub naparu z lipy w zimowe popołudnie.
• Z kubkiem ciepłego mleka, które łagodzi pieprzną nutę.
• Jako dodatek do kompotu z suszu w okresie świątecznym.
• Na deser obok pierników, aby porównać dwa pokrewne smaki.

Ciasteczka przechowuje się w puszce albo w lnianym woreczku. Dzięki miodowi i niskiej wilgotności długo pozostają smaczne, a z czasem nawet nieco miękną.

Gdzie spróbować

Fefernuch najłatwiej szukać na jarmarkach i festynach w powiecie pułtuskim i wyszkowskim, zwłaszcza w okresie świąteczno-noworocznym, gdy stoiska wystawiają koła gospodyń wiejskich. Wizytę warto połączyć ze spacerem po Pułtusku, jednym z najstarszych miast Mazowsza, z długim rynkiem i zamkiem nad Narwią, a także z wycieczką do lasów dawnej Puszczy Białej. Kilka pieprznych ciasteczek w kieszeni to najlepsza pamiątka z północnego Mazowsza.

Jeśli widzisz błąd we wpisie — napisz proszę do redakcji pod adres info@nietylkopierogi.pl: