Masło śmietankowe z Radziwiłłowa

Masło śmietankowe z Radziwiłłowa ma barwę od kremowej do jasnożółtej, zwartą konsystencję i lekko kwaśny, śmietankowy smak. Formuje się je w osełkę albo w prostopadłościan, a na przekroju jest jednolite, bez kropel wody. Pochodzi z Radziwiłłowa Mazowieckiego, niewielkiej wsi w gminie Puszcza Mariańska. W 2016 roku trafiło na Listę Produktów Tradycyjnych (LPT) prowadzoną przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Wieś w sercu Puszczy Bolimowskiej

Radziwiłłów leży na terenie Puszczy Bolimowskiej, w okolicy, gdzie łąki i pastwiska sąsiadują z lasem. W pobliżu znajdują się obszary chronione, takie jak Bolimowski Park Krajobrazowy, kompleksy leśne Puszczy Mariańskiej i rezerwat wodny „Rawka”. Czysta woda, zróżnicowana roślinność łąk i łagodny mikroklimat sprzyjały hodowli bydła mlecznego. Krowy pasły się na trawach i ziołach, a ich mleko było podstawą wiejskiej kuchni przez cały rok.

Mieszkańcy od dawna utrzymywali się z hodowli krów. Mleko pito na słodko i na kwaśno, surowe i gotowane, a nadwyżki przerabiano na twarogi, sery i masło. W pracy „Konsumpcja żywnościowa chłopska w Królestwie Polskim w 2 połowie XIX i w początkach XX wieku” (Ossolineum, 1976) opisano, że chłopi jedli przetwory mleczne z chlebem albo używali ich do kraszenia potraw. Masło było więc nie tylko dodatkiem do kromki, ale też sposobem na wzbogacenie codziennych, prostych dań.

Od dojenia do maselnicy

Sposób wyrobu prawie się nie zmienił. Najpierw trzeba było uzyskać śmietanę. Mleko po udoju zlewano do naczyń i zostawiano, aż śmietanka zbierze się na wierzchu. Latem nie mogło stać zbyt długo, bo w upale szybko kwaśniało. Zebraną śmietanę cedzono przez włosiane sito, żeby była jak najczystsza, i wlewano do maselnicy — ale tylko do połowy, aby zostało miejsce na ubijanie.

Ubijanie trwało mniej więcej godzinę. W tym czasie tłuszcz oddzielał się od płynu i zbijał w grudki. Masło wyjmowano, płukano z resztek maślanki i serwatki, ugniatano i solono. Starsi mieszkańcy wspominają, że do masła jedzonego od razu dodawano od 1 do 3 dekagramów soli na kilogram, a do masła odkładanego na zapas — około 5 dekagramów. Gotowe masło odstawiano na kilkanaście godzin, żeby „postało” i nabrało smaku.

Czym różni się od masła ze sklepu

Lekka kwaskowość to efekt tradycyjnej metody: śmietana dojrzewa, zanim trafi do maselnicy, więc masło ma pełniejszy, bardziej wyrazisty smak niż produkt ze świeżej, słodkiej śmietanki. Kolor zależy od pory roku i paszy. Latem, gdy krowy jedzą świeżą trawę, masło jest bardziej żółte, zimą jaśniejsze, kremowe. Dobrze się rozsmarowuje, a przy tym zachowuje zwartą strukturę i nie puszcza wody.

Osełka to tradycyjny kształt wiejskiego masła. Dawniej formowano ją ręcznie albo w drewnianych foremkach, czasem z odciśniętym wzorem. Prostopadłościan jest wygodniejszy do krojenia i przechowywania, ale smak pozostaje ten sam.

Na chlebie i w kuchni

Najprostsza próba to kromka świeżego chleba na zakwasie i gruba warstwa masła. Lekko słone i kwaskowe, dobrze podkreśla smak pieczywa. W wiejskiej kuchni masło służyło też do kraszenia potraw.

• Na ciepłe ziemniaki z koperkiem albo na kluski.
• Do pierogów, kopytek i kaszy.
• Z twarogiem, rzodkiewką i szczypiorkiem na śniadanie.
• Na świeże ciasto drożdżowe lub naleśniki z miodem.

Masło najlepiej trzymać w chłodzie, w zamkniętym naczyniu, z dala od produktów o silnym zapachu, bo łatwo je przejmuje. Przed podaniem warto wyjąć je z lodówki kilkanaście minut wcześniej.

Wycieczka nad Rawkę

Okolice Radziwiłłowa to dobry kierunek na weekend poza Warszawą. Można wybrać się na szlaki Bolimowskiego Parku Krajobrazowego, popłynąć kajakiem po Rawce albo zwiedzić pobliski pałac w Nieborowie, dawną rezydencję Radziwiłłów. Lokalny nabiał najłatwiej znaleźć na jarmarkach, festynach i targach żywności regionalnej w zachodniej części Mazowsza.

Masło z Radziwiłłowa pokazuje, że prosty produkt może mieć swoją historię. Wystarczy dobra śmietana, maselnica i cierpliwość, by na stole pojawiło się coś, co smakuje jak dawna wieś.

Jeśli widzisz błąd we wpisie — napisz proszę do redakcji pod adres info@nietylkopierogi.pl: