Kuchnia świętokrzyska

Kuchnia świętokrzyska to kuchnia skromna, wiejska i bardzo autentyczna. Region Gór Świętokrzyskich, z Kielcami jako stolicą, przez wieki był krainą ubogich gospodarstw, kamienistych pól i rozległych lasów. Tutejsi mieszkańcy nauczyli się wykorzystywać to, co dawała ziemia: ziemniaki, kapustę, kasze, mąkę, grzyby, owoce i nabiał. Z tych prostych składników powstawały potrawy sycące i pełne smaku, takie jak zalewajka, prażoki, pierogi, kapusta z grochem, zacierki i placki. Do tego dochodzą śliwki szydłowskie, miody, wypieki i owoce z sadów Sandomierszczyzny.

Kielce: punkt wyjścia

Kielce, stolica województwa świętokrzyskiego, to dobry punkt wyjścia do poznawania kuchni regionu. W mieście działają restauracje serwujące tradycyjne dania, a na targowiskach można kupić lokalne sery, wędliny, miody, kasze, grzyby i owoce od rolników z okolicznych wsi. Kielce otoczone są pasmami Gór Świętokrzyskich, a w krótkim czasie można stąd dotrzeć do Świętego Krzyża, Chęcin, Sandomierza, Szydłowa i wielu malowniczych miejscowości.

W samym mieście warto zajrzeć do kawiarni i cukierni z tradycjami oraz do lokali, które nawiązują do dawnej kuchni regionu. Kielce słyną też z organizacji wydarzeń kulinarnych i targów, podczas których prezentowane są lokalne produkty.

Zalewajka: zupa regionu

Najbardziej znaną potrawą świętokrzyską jest zalewajka, zupa na zakwasie żytnim z ziemniakami, często z dodatkiem grzybów, kiełbasy lub skwarek. Dawniej była to codzienna potrawa w wiejskich domach, przygotowywana z najprostszych składników. Zakwas nastawiano w glinianym garnku, a zupę gotowano w żeliwnym kotle. Dziś zalewajka wraca do łask jako symbol regionu i jest serwowana w wielu karczmach i restauracjach.

Prażoki i inne potrawy z ziemniaków

Ziemniaki od XIX wieku były podstawą wyżywienia na świętokrzyskiej wsi. Najbardziej charakterystyczną potrawą z ziemniaków są prażoki, zwane też prażuchami. To ugotowane ziemniaki utłuczone z mąką na gęstą masę, podawane ze skwarkami i kwaśnym mlekiem lub maślanką. Inne popularne potrawy to:

• Placki ziemniaczane: smażone na smalcu, podawane ze śmietaną lub cukrem.
• Kartacze i pyzy: kluski z ziemniaków, czasem z nadzieniem mięsnym.
• Ziemniaki z kwaśnym mlekiem: proste letnie danie.
• Babka ziemniaczana: zapiekana z boczkiem i cebulą.
• Pierogi z ziemniakami i serem: popularne w całym regionie.

Kasze, zacierki i kluski

Kasze były dawniej podstawowym pożywieniem w regionie. Kasza jaglana, gryczana i jęczmienna trafiały do zup, farszów i potraw jednogarnkowych. Zacierki, czyli drobne kluseczki z mąki i jajek, gotowano na mleku lub w rosole. Lane kluski, kluski kładzione i łazanki z kapustą były codziennymi daniami. Kasza z mlekiem lub z omastą była posiłkiem pracujących w polu rolników.

Sandomierz i jego sady

Sandomierszczyzna, z zabytkowym Sandomierzem, to jeden z najważniejszych regionów sadowniczych w Polsce. Na lessowych wzgórzach rosną jabłonie, wiśnie, czereśnie i śliwy. Jabłka sandomierskie i wiśnie są cenione za smak i aromat. W okolicach Sandomierza rozwija się też winiarstwo, a lokalne winnice oferują degustacje. Z owoców przygotowuje się kompoty, dżemy, powidła, soki, nalewki i wypieki.

Śliwka szydłowska

Szydłów, nazywany śliwkową stolicą Polski, słynie z uprawy śliwek. Śliwka szydłowska suszona jest tradycyjnie w suszarniach opalanych drewnem, co nadaje jej charakterystyczny, lekko dymny aromat. Produkt znajduje się na Liście Produktów Tradycyjnych (LPT). Co roku w Szydłowie odbywa się Święto Śliwki, podczas którego można spróbować suszonych śliwek, powideł, nalewek i ciast śliwkowych. Średniowieczne mury i zamek w Szydłowie dodają temu wydarzeniu wyjątkowej atmosfery.

Grzyby, miody i dary lasu

Lasy świętokrzyskie, w tym Puszcza Jodłowa, obfitują w grzyby, jagody, poziomki, maliny i zioła. Grzyby suszono, marynowano i dodawano do zup, sosów, pierogów i kapusty. Pasieki w regionie produkują miody wielokwiatowe, lipowe, gryczane i spadziowe. Dawniej w lasach zbierano także żołędzie, orzechy i dzikie owoce, które wzbogacały skromną wiejską dietę.

Charakterystyczne potrawy regionu

• Zalewajka: zupa na zakwasie z ziemniakami.
• Prażoki: ziemniaki z mąką, ze skwarkami.
• Kapusta z grochem: potrawa wigilijna i codzienna.
• Pierogi: z kaszą, z kapustą i grzybami, z serem.
• Zacierki na mleku: proste danie dla dzieci i dorosłych.
• Ciasta ze śliwkami: drożdżowe placki z owocami.
• Kugiel: zapiekanka ziemniaczana, popularna w części regionu.

Święta i obrzędy

W Wigilię na świętokrzyskich stołach pojawiają się barszcz z uszkami, zupa grzybowa, kapusta z grochem, pierogi, kluski z makiem, ryby i kompot z suszonych owoców, często ze śliwek szydłowskich. Na Wielkanoc przygotowuje się żur z jajkiem i kiełbasą, baby drożdżowe, mazurki i pisanki. W wielu wsiach zachował się zwyczaj święcenia pokarmów i wspólnego śniadania wielkanocnego.

Region słynie także z legend o czarownicach z Łysej Góry. Na Świętym Krzyżu i w okolicach organizowane są wydarzenia nawiązujące do tych opowieści, a podczas festynów serwuje się regionalne potrawy, wypieki i napoje. Latem i jesienią odbywają się dożynki, jarmarki i święta lokalnych produktów.

Produkty regionalne

Województwo świętokrzyskie ma liczne produkty z Listy Produktów Tradycyjnych (LPT). Warto zwrócić uwagę na:

• Śliwka szydłowska: suszona tradycyjnie nad dymem.
• Jabłka i wiśnie sandomierskie: z lessowych sadów.
• Miody świętokrzyskie: z leśnych i łąkowych pasiek.
• Kasze: jaglana i gryczana z lokalnych upraw.
• Wypieki: chleby, kołacze i ciasta drożdżowe.
• Wina sandomierskie: z winnic na wzgórzach nad Wisłą.

Smaki codzienne

Codzienna kuchnia świętokrzyska jest prosta i oszczędna. Na obiad gotuje się zupy: zalewajkę, żur, kapuśniak, grochówkę i ogórkową. Na drugie danie podaje się ziemniaki, kasze, kluski, pierogi i kapustę, a mięso pojawia się głównie w niedziele i święta. Na śniadanie i kolację jada się chleb z twarogiem, masłem, jajkami lub wędliną. Latem popularne są potrawy z młodych ziemniaków, kwaśnego mleka i świeżych warzyw.

Gospodynie z kół gospodyń wiejskich odgrywają ważną rolę w zachowaniu tradycji kulinarnych regionu. Organizują warsztaty, konkursy i pokazy, podczas których przygotowują dawne potrawy według rodzinnych receptur. Dzięki nim wiele zapomnianych smaków wraca na stoły.

Gdzie szukać regionalnych smaków

Najlepszym punktem wyjścia są Kielce, skąd łatwo dotrzeć w Góry Świętokrzyskie, do Sandomierza i Szydłowa. Warto odwiedzać:

• Targowiska w Kielcach: z lokalnymi produktami.
• Karczmy regionalne: z zalewajką i prażokami.
• Szydłów: zwłaszcza podczas Święta Śliwki.
• Sandomierz: z sadami, winnicami i zabytkowym rynkiem.
• Gospodarstwa agroturystyczne: w Górach Świętokrzyskich.

Dlaczego warto poznać kuchnię świętokrzyską

Kuchnia świętokrzyska to dowód na to, że z najprostszych składników można przygotować potrawy pełne smaku i historii. To smak zalewajki w wiejskiej karczmie, prażoków ze skwarkami, suszonej śliwki z Szydłowa i jabłka z sandomierskiego sadu.

Podróż kulinarną najlepiej zacząć w Kielcach, a potem ruszyć w góry, do sadów i małych miasteczek regionu. Każde miejsce ma tu swoje opowieści, legendy i smaki, które warto odkryć bez pośpiechu, przy wspólnym stole z gościnnymi gospodarzami.

Jeśli widzisz błąd we wpisie — napisz proszę do redakcji pod adres info@nietylkopierogi.pl: