Baranowska zupa pęczak z grochem i pyzami

Baranowska zupa pęczak z grochem i pyzami jest gęsta, zawiesista i szara jak jesienne niebo nad Wieprzem. W łyżce widać ziarenka kaszy pęczak, miękki groch, drobną kostkę marchewki i owalne pyzy ziemniaczane wielkości orzecha włoskiego, mające około 4–5 cm średnicy. Smakuje jak dobra grochówka wzbogacona kaszą, z aromatem ziół i sytością ziemniaków. Zupa wywodzi się z Baranowa, osady położonej w Pradolinie Wieprza, a 12 lipca 2023 roku została wpisana na Listę Produktów Tradycyjnych (LPT) w kategorii gotowych dań i potraw.

Zupa z Pradoliny Wieprza

Baranów leży w dolinie Wieprza, w krajobrazie łąk, pól i nadrzecznych zarośli. Mieszkańcy tej okolicy od pokoleń żyli z pracy na roli, a ich kuchnia opierała się na tym, co dawało własne gospodarstwo. Kasza, groch i ziemniaki były podstawą codziennego jedzenia, bo dawały się długo przechowywać i pozwalały wykarmić liczną rodzinę przez cały rok.

Przepis na baranowską zupę nigdy nie był spisywany w książkach. Przekazywano go drogą ustną, z matki na córkę i z babci na wnuczkę, przy wspólnym gotowaniu. Każda gospodyni wnosiła do niego drobne zmiany, ale podstawa pozostawała ta sama: pęczak, groch, marchew, ziemniaki, woda i przyprawy.

Proste, ale czasochłonne

Przygotowanie zupy nie wymaga trudnych umiejętności, za to zabiera sporo czasu. Każdy składnik trzeba najpierw przygotować osobno, a dopiero potem połączyć je w jednym garnku. Groch zalewa się wodą i moczy przez całą noc, aby podczas gotowania zmiękł. Pęczak trzeba wypłukać i zagotować. Następnie do dużego garnka z wodą trafia namoczony groch, pęczak i pokrojona marchew. Całość gotuje się powoli, aż wszystkie składniki będą miękkie.

Osobnym zadaniem są pyzy. Połowę ziemniaków gotuje się i przeciska przez praskę, a drugą połowę ściera na surowo na tarce i odciska przez gazę. Obie masy łączy się z mąką ziemniaczaną, formuje niewielkie kulki i wrzuca do gotującej się zupy. To połączenie gotowanych i surowych ziemniaków daje pyzy sprężyste, a zarazem delikatne.

Pęczak, czyli całe ziarna jęczmienia pozbawione łuski, był jedną z najczęściej używanych kasz na wsi. Gotowany w zupie pęcznieje, mięknie i oddaje skrobię, która zagęszcza wywar. Dlatego baranowska zupa nie wymaga zasmażki ani śmietany, by uzyskać kremową konsystencję. Groch dodaje jej białka i charakterystycznego smaku, a marchew delikatnej słodyczy.

Wersje z mięsem i bez

Tradycyjna baranowska zupa jest bezmięsna. Dziś niektóre gospodynie nadziewają pyzy mięsem albo gotują mięso bezpośrednio w zupie, aby była bardziej sycąca i wyrazista. To jednak okazjonalne odmiany, indywidualna interpretacja dawnego przepisu, a nie jego podstawowa forma. Klasyczna wersja pozostaje daniem z kaszy, grochu i ziemniaków, które przez lata wykarmiło wiele rodzin z doliny Wieprza.

Ta zupa jest dobrym przykładem kuchni, w której z kilku tanich produktów powstaje pełnowartościowy posiłek. Kasza i groch dają białko i siłę, ziemniaki sytość, a marchew kolor i słodycz. Jeden duży garnek wystarczał na obiad dla całej rodziny, a resztę jedzono następnego dnia.

Smak i podanie

Zupa jest gęsta, sycąca i lekko ziołowa. Pyzy są miękkie w środku i sprężyste z zewnątrz, a pęczak przyjemnie chrupie pod zębami.

• Podawaj gorącą, w głębokich talerzach, z kilkoma pyzami w każdej porcji.
• Dopraw majerankiem, który podkreśla smak grochu.
• Na zimowy dzień okrasz zupę skwarkami ze słoniny.
• Do zupy pasuje kromka żytniego chleba.
• Następnego dnia zupa jest jeszcze gęstsza, więc rozcieńcz ją odrobiną wody.

Przepis: baranowska zupa pęczak z grochem i pyzami

Na 8–10 porcji. Czas przygotowania: około 2 godzin plus noc moczenia grochu.

Składniki

Zupa:

• 250 g grochu łuskanego
• 150 g kaszy pęczak
• 3 marchewki
• 4 l wody
• 2 liście laurowe, 4 ziarna ziela angielskiego
• 1 łyżeczka majeranku
• sól i pieprz

Pyzy:

• 500 g ziemniaków do ugotowania
• 500 g ziemniaków do starcia
• 2 łyżki mąki ziemniaczanej
• szczypta soli

Przygotowanie

1. Groch opłucz, zalej zimną wodą i odstaw na całą noc.
2. Pęczak wypłucz na sitku i krótko zagotuj w niewielkiej ilości wody.
3. Do garnka z wodą włóż odsączony groch, pęczak, pokrojoną w drobną kostkę marchew, liście laurowe i ziele. Gotuj na małym ogniu około godziny, aż wszystko zmięknie.
4. W tym czasie połowę ziemniaków obierz, ugotuj w osolonej wodzie i przeciśnij przez praskę.
5. Drugą połowę obierz, zetrzyj na drobnej tarce i mocno odciśnij przez gazę.
6. Połącz obie masy, dodaj mąkę ziemniaczaną i sól, wymieszaj na gładkie ciasto.
7. Zwilżonymi dłońmi formuj niewielkie pyzy i wrzucaj do gotującej się zupy. Gotuj, aż wypłyną, a potem jeszcze 5 minut.
8. Dopraw zupę solą, pieprzem i majerankiem.

Wskazówka: ziemniaki do pyz odciskaj bardzo dokładnie. Zbyt wilgotna masa rozpadnie się w gotującej zupie.

Gdzie spróbować

Najwygodniejszą bazą wypadową do Baranowa są Puławy, skąd jedzie się tam niespełna pół godziny. Baranowską zupę najłatwiej spotkać podczas dożynek, festynów i targów produktów lokalnych w powiecie puławskim, gdzie gotują ją koła gospodyń wiejskich. W Puławach warto odwiedzić park i pałac Czartoryskich, a potem pojechać nad Wieprz.

Baranowska zupa pęczak z grochem i pyzami pokazuje, że z kaszy, grochu i ziemniaków można ugotować danie, które syci i rozgrzewa. To smak doliny Wieprza zamknięty w jednym garnku.

Jeśli widzisz błąd we wpisie — napisz proszę do redakcji pod adres info@nietylkopierogi.pl: